Manjina koja je kontrolisala Veliku Britaniju nije opljačkala samo ostatak sveta, naročito Indiju kroz deindustrijalizaciju tekstilne proizvodnje i Kinu kroz Opijumske ratove, već je bila jednako ravnodušna i prema sudbini domaćeg stanovništva dok se američki imperijalni sistem zasniva na pravu – ili preciznije, na “pravizaciji”, odnosno legalizaciji svega što je profitabilno, objašnjava Rana Dasgupta u svojoj knjizi „Posle nacija: stvaranje i razgradnja svetskog poretka“, čiju kritiku daje profesor dr Branko Milanović, vodeći svetski ekspert za nejednakost.
Nova, raskošna i izuzetno lepo napisana knjiga Rane Dasgupta nosi naslov „Posle nacija: stvaranje i razgradnja svetskog poretka“. Osnovna ideja, naznačena već u uvodu i ponovo u poslednjem poglavlju, jeste promišljanje zajedničke budućnosti čovečanstva koja više ne bi bila ograničena sistemom nacionalnih država.
Dasgupta smatra da je postojeći poredak nesposoban da se suoči sa ključnim izazovima savremenog sveta: masovnim migracijama, ekološkim krizama i rastućom nejednakošću u raspodeli bogatstva. Po njegovom uverenju, tehnološka moć i globalni domet nekolicine megakompanija potkopaće taj sistem iznutra i čak dovesti u pitanje opstanak same ljudske vrste. Rešenje vidi u kulturi zajedništva, uzajamne saradnje, poštovanja prirode i u novom odnosu između pojedinca, države, Boga (religije) i planete.
Ove teme, koje pripadaju političkoj filozofiji, razrađene su, kako sam već napomenuo, uglavnom u prvom i poslednjem, relativno kratkom delu knjige. Nemam naročit uvid u ove odnose i moj prikaz će slediti drugačiju putanju. Svjestan sam da se time mogu zaobići neke ideje koje bi Dasgupta, ili drugi komentatori, smatrali najubedljivijim ili najvažnijim, ali smatram da je knjiga dovoljno bogata da podnese više različitih pristupa svojim glavnim temama.
Engleska – ekonomija pljačke
Za mene, veći deo knjige zapravo govori o načinima na koje su nacionalne države nastajale, kako su se pretvarale u imperije i koje su ideje koristile da opravdaju – ili barem sebi objasne – svoju dominaciju.
Dasgupta se fokusira na četiri takve ideje: Boga i Evropu, odnosno srednjovekovnu Francusku; svojinu i Englesku; pravo i Sjedinjene Države; prirodu i Kinu. Svakoj od ovih ideja posvećeno je po jedno poglavlje. Ona o svojini i pravu danas možda najviše odjekuju, verovatno zato što je angloamerički način razmišljanja u velikoj meri definisao Zapad i postao uticajan širom sveta.
Poglavlje o Engleskoj smešta uspon engleskog kapitalizma u kontekst globalne ekonomije pljačke. To nije nova perspektiva. Kako Dasgupta piše u predgovoru, činjenice, pa čak i ideje u ovoj knjizi nisu nove; novo je pripovedanje, način na koji se istorija ispisuje i kako se činjenice povezuju u jedinstvenu celinu. Englesko, a kasnije britansko društvo, prikazano je kao razvijano duž dva istorijska koloseka.
Prvi je bio oligarsko širenje u ostatak sveta, u kojem su Istočnoindijska kompanija – čiji je prihod u jednom trenutku iznosio čak 15 odsto britanskog BDP-a – i slične kompanije koje su upravljale Afrikom služile za enormno bogaćenje uske manjine. Ta manjina je kontrolisala državu i bila akcionar u tim kompanijama (četvrtina poslanika u parlamentu bili su akcionari). Ona nije opljačkala samo ostatak sveta, naročito Indiju kroz deindustrijalizaciju tekstilne proizvodnje i Kinu kroz Opijumske ratove, već je bila jednako ravnodušna i prema sudbini domaćeg stanovništva.
Kako piše Adam Smit o takvim trgovačkim kompanijama: “To je vrlo neobična vlada u kojoj svaki član uprave želi da što pre napusti zemlju i samim tim da što pre završi s vladavinom, i kojoj je, već dan nakon što je otišao i poneo sa sobom celo svoje bogatstvo, sasvim svejedno čak i ako bi celu zemlju progutao zemljotres.” Što se domaćeg stanovništva tiče, britanski seljaci su izgubili pristup zajedničkim zemljištima, bili primorani da prodaju svoj rad, a kada su odbijali da se povinuju sistemu, obeležavani su – često i bukvalno, žigovima na telu – kao lenji, neradni i glupi. Politički su bili ignorisani, a ekonomski potlačeni.
Čitajući Dasguptu, kao i mnoge slične knjige koje danas obilato izlaze, nemoguće je ne zapaziti koliko suprotstavljeni narativi o britanskom usponu i Industrijskoj revoluciji – neki čak ovenčani Nobelovim nagradama – gotovo u potpunosti brišu domaći i spoljašnji teror, porobljavanje, premlaćivanja, otvorenu pirateriju, prisilnu regrutaciju u mornaricu, ograđivanje zajedničkih zemljišta, fantastično bogaćenje političkih elita, vojno gušenje pobuna, gladi i pogubljenja, sve to pod uzvišenim imenom „Slavne revolucije“. To je kao kada bi se sovjetska industrijalizacija i Veliki teror opisivali kroz moskovske parade. Ali za to, naravno, niko nije dobio Nobelovu nagradu. Eventualno Staljinovu.
Drugi kolosek pojavio se tek u drugoj polovini XIX veka, kada je materijalno blagostanje stanovništva počelo da se posmatra kao neophodno za vođenje pobedonosnih ratova. Tada su usledila i politička prava. Ona, tvrdi Dasgupta, nisu izborena revolucijom, niti ozbiljnom pretnjom eliti, već su dobrovoljno ustupljena kako bi se osigurala njena dalja vladavina – radi stvaranja dobro uhranjenog i relativno obrazovanog stanovništva sposobnog za masovne ratove. Ovo objašnjenje demokratizacije važno je, smatra on, i za razumevanje današnje situacije, koja u mnogo čemu podseća na „prvi kolosek“ britanskog imperijalnog razvoja. Bogati u Sjedinjenim Državama i na Zapadu danas mogu da prosperiraju oslanjajući se na globalnu ekonomiju, gotovo nezavisno od onoga što se dešava u njihovim sopstvenim zaleđima, odnosno sa ostatkom stanovništva u njihovim zemljama.
Amerika – istrebiti domoroce, prisvojiti prirodu
Američki imperijalni sistem, piše Dasgupta, zasnivao se na pravu – ili preciznije, na “pravizaciji”, odnosno legalizaciji svega što je profitabilno. Poglavlje o Americi počinje evropskim susretom sa domorodačkim stanovništvom, kada su prakse porobljavanja, osvajanja zemlje i masovne prisile morale biti smeštene u naizgled pravni okvir.
Priča počinje, kako je poznato, španskim, odnosno katoličkim pokušajima da se uvedu neka pravila u odnosima između hrišćana i “divljaka”. Dasguptino pripovedanje je izuzetno ubedljivo i čitalac ostaje rastrzan između suprotnih osećanja. Sa čisto instrumentalne tačke gledišta, uvođenje makar nekakvih pravila – koliko god ona bila nepravedna – deluje bolje nego potpuni izostanak bilo kakvih normi. I zaista, u istoriji su mnogi tlačitelji delovali bez ikakvog opravdanja, smatrajući da im ono nije ni potrebno. S druge strane, licemerje tih navodnih “pravila”, sklepanih ne samo da bi se opravdala već počinjena zla, već i da bi se umirila savest tlačitelja i možda olakšala buduća kršenja elementarnih ljudskih normi, dovedeno je do takvog nivoa da izaziva instinktivni otpor.
U tom kontekstu Dasgupta smešta i čuvenu, inače zdravorazumsku, teoriju svojine Džona Loka, prema kojoj svojina nastaje mešanjem ljudskog rada s prirodom. Ona je, tvrdi autor, bila motivisana potrebom da se objasni evropsko prisvajanje zemlje od domorodačkog stanovništva, uključujući i Afriku. Ti narodi su predstavljeni kao da ne postoje – kao da nikada nisu produktivno stupali u odnos s prirodom, već su samo živeli od nje, i samim tim nemaju pravo na zemlju na kojoj žive. To je zamrznuta slika sveta u kojoj se “nepoželjni” stanovnici jednostavno brišu, priroda je netaknuta, a prvi koji sa njom ostvaruje aktivan odnos jeste – kolonizator.
Temelj američke imperije, prema Dasgupti, počiva na pravu, ili “pravu” u upravo opisanom smislu. Na međunarodnoj sceni ona se pojavljuje sa Pariskom mirovnom konferencijom i usponom SAD kao globalne sile. Osnivanje Društva naroda učvršćuje ideju sveta koji je, takoreći geometrijski i pravno, podeljen na teritorije pod kontrolom različitih vlada koje predstavljaju nacije. Nastanak UN posle Drugog svetskog rata, Hladni rat, teorije modernizacije i slični procesi objašnjavaju se unutar tog novouspostavljenog okvira nacionalnih država. Taj svet danas, smatra Dasgupta, dolazi do kraja zbog nesposobnosti da se suoči s izazovima pomenutim na početku.
Kina – eksploatacija i kontrola tuđih resusrsa
Pre nego što se tome vratim, važno je pomenuti i njegovo tumačenje kineske imperijalne tradicije i njenog savremenog dometa. Za razliku od ostalih, ona je usredsređena na kontrolu prirode. Kina je ogromno kontinentalno carstvo presečeno rekama, čija kontrola znači opstanak stanovništva, a samim tim i carstva. Kina danas, piše Dasgupta, izvozi istu potrebu za kontrolom, korišćenjem i eksploatacijom prirode – minerala i useva – u ostatak sveta.
To je novo viđenje inicijative “Pojas i put”: ona nije samo naslednik istorijske trgovine između Srednjeg carstva i Evrope, već i dugotrajne kineske prakse suočavanja s hirovima prirode radi opstanka. Današnja eksploatacija afričkih mineralnih resursa samo je nastavak imperijalne politike, sada primenjene globalno, a ne samo u samom jezgru carstva.
Britansko i kinesko carstvo tako postaju slični: oba zavise od spoljašnje projekcije sopstvenih unutrašnjih praksi – trgovačkog i oligarskog društva Engleske u kolonijalnu pljačku i porobljavanje, i hidrauličkog društva Kine u eksploataciju prirodnih resursa drugde.
Povratak na Prvi kolosek?!
Vraćajući se na ranije pitanje: da li je prevazilaženje „društva prvog koloseka“ u današnjem Zapadu moguće? Treba imati na umu da je, prema Dasgupti, takvo društvo u Britaniji prevaziđeno tek kada su vladarima bili potrebni zdravi mladići za ratove. Analogno tome, šta bi danas moglo naterati američku elitu da ustupi više moći „običnim ljudima“?
Teško je videti koje bi sile mogle igrati tu ulogu, naročito imajući u vidu da je tehnološki napredak, kako Dasgupta naglašava, sve manje zavisan od ljudi. Ako se ratovi mogu voditi ne samo dronovima, što smo videli u ratu između Rusije i Ukrajine, već i putem mreža, satelita i robota-ratnika, zašto bi eliti bila potrebna srećna i zdrava populacija?
Umesto da verujem u prevazilaženje sistema nacionalnih država kroz neku nejasnu opštost zajedništva, sklon sam da mislim da je na vidiku pre svega simbiotski odnos između države i tehnofeudalne elite. Država neće nestati. Neće nestati ni sistem nacionalnih država. Država je izuzetno fleksibilno i moćno oruđe, jer je jedini – barem samoproglašeni i stoga široko prihvaćen – legalni izvor prinude.
Umesto da joj se frontalno suprotstavi i pokuša da je sruši, zar ne bi imalo više smisla da nova tehnokratska elita državu preuzme, uvuče se u nju i u sopstvenim rukama spoji i pozivanje na zakonsko pravo države da primenjuje silu i tehnološku sposobnost da tu silu zaista sprovede?
